Achter de Schermen
Overlevering1
OpdM1Eerste typoscript "Inleiding"Mei 1934
OpdM2Tweede typoscript "Inleiding"Mei/juni 1934
OpdT1Voorpublicatie "Tsjip" in ForumJuli 1934
OpdD1Tsjip, eerste drukOktober 1934
AdsM1Manuscript "Achter de Schermen"November 1934
AdsM2Typoscript "Achter de Schermen"November 1934
AdsT1Voorpublicatie "Achter de Schermen" in Groot NederlandJanuari 1935
AdsM3Correctie-exemplaar van de publicatie in Groot NederlandNa januari 1935
OpdD2 AdsD1 Tsjip, tweede drukNajaar 1936
OpdD3 AdsD2 Tsjip, derde drukMaart 1942
OpdD4 AdsD3 Tsjip/De Leeuwentemmer, eerste drukMei 1943
OpdD5 AdsD4 Tsjip/De Leeuwentemmer, tweede drukMaart/april 1944
OpdD6 AdsD5 Tsjip/De Leeuwentemmer, derde drukMaart 1952
OpdP1 AdsP1 Eerste drukproef voor het Verzameld werkDecember 1956/januari 1957
OpdP2 AdsP2 Tweede drukproef voor het Verzameld werkFebruari 1957
OpdD7 AdsD6 Verzameld werk, eerste drukMaart 1957

__________________________________________________________________________________


OpdM1

Eerste typoscript "Inleiding"

Mei 1934

Nederlands Letterkundig Museum en Documentatiecentrum, signatuur R 461 H 1


"Het manuscript van Tsjip bestaat niet meer. Dat heb ik stuk gescheurd naar gelang ik het overgetijpt heb. Was trouwens op allerlei stukken papier geschreven", zo schreef Elsschot op 5 mei 1934 aan Jan Greshoff.2 Hetzelfde lot trof mogelijk de naderhand toegevoegde "Inleiding", want ook daarvan is de eerste overgeleverde versie een voltooid typoscript. Het is de tekst zoals Elsschot die in de loop van mei aan Greshoff heeft gestuurd met de begeleidende woorden: "Ik hoop dat deze korte inleiding Tsjip bevattelijker zal maken voor den middelmatigen lezer."3 Vooral de kritiek die vanuit literaire hoek op Tsjip was geuit – met name door Menno ter Braak – sloeg in zijn ogen de plank mis door de nadruk zo sterk op de inhoud te leggen. Hij had juist "zonder inhoud" een boek willen schrijven: "Ik ben natuurlijk allerminst van plan dat met de voorgaande of daaropvolgende jaren óók te doen. Maar dat kind dat hier rondloopt was het, in mijn oogen, wel waard."4


OpdM2

Tweede typoscript "Inleiding"

Mei/juni 1934

AMVC-Letterenhuis, signatuur E 285 5253


Van de "Inleiding" bestaat een tweede typoscript, dat op verschillende plaatsen afwijkt van de aan Greshoff gestuurde versie. Elsschot heeft het naderhand gevoegd bij de doorslag van Tsjip die als kopij zou dienen voor Forum.5 In dit typoscript bracht hij met zwarte inkt nog één kleine variant aan ("hij" in plaats van "men" op p. 2) en noteerde hij de definitieve opdracht "Aan mijn kleinzoon Jan Maniewski".6


OpdT1

Voorpublicatie "Tsjip" in Forum

Juli 1934


Het ongunstige oordeel van Ter Braak had geen invloed op de beslissing over de opname van Tsjip in Forum, want dat was in de nieuwe constructie van het tijdschrift louter een zaak van de Vlaamse redactieleden, en die hadden zich – na eerdere bedenkingen tegen enkele godsdienstige passages – inmiddels stuk voor stuk lovend over het verhaal uitgelaten.7 Tsjip verscheen – inclusief de "Inleiding", omgedoopt tot "Opdracht" – vanaf juli 1934 in het tijdschrift, verspreid over vijf afleveringen.8 Uit de verschillen tussen de kopij en de tijdschriftpublicatie blijkt dat Elsschot een drukproef heeft ontvangen en gecorrigeerd, waarbij hij in het gehele verhaal een twintigtal woord- en zinsvarianten aanbracht; behalve de titelwijziging bevat de "Opdracht" alleen spellingvarianten, waarvoor Elsschot niet noodzakelijk verantwoordelijk is geweest.9


OpdD1

Tsjip, eerste druk

Oktober 1934


De eerste besprekingen over de boekuitgave van Tsjip hadden al plaatsgevonden toen het verhaal net af was, in december 1933. Nadat Marnix Gijsen de roman voor Forum in de wacht had gesleept, heeft hij Elsschot voorgesteld om het boek te laten verschijnen bij de uitgever van het tijdschrift, de firma Nijgh & Van Ditmar. Op advies van Jan Greshoff koos Elsschot voor de Amsterdamse uitgever P.N. van Kampen, bij wie in 1933 ook Kaas was verschenen, en die toonde zich al snel bereid: begin januari 1934 was de zaak rond.10 Half mei meldde de uitgever zich met het verzoek om de kopij van Tsjip te sturen. De kopij bleef niet bewaard, maar moet bestaan hebben uit een andere doorslag van het Tsjip-typoscript dan OpdM2, dat als kopij voor Forum heeft gediend: de tekst in de eerste druk volgt namelijk in enkele gevallen de eerste getypte laag van het typoscript, en niet de correctielaag ervan (in de "Opdracht" bijvoorbeeld staat op p. 3 weer "men" in plaats van "hij"). Het gaat steeds om kleine verschillen, andere (inhoudelijke) varianten uit de Forum-kopij en -drukproef zijn wel in de eerste druk overgenomen. D1 bevat ook nieuwe varianten, die Elsschot in de – niet overgeleverde – drukproef kan hebben aangebracht.

Nadere gegevens over de totstandkoming van de uitgave ontbreken. De eerste druk van Tsjip verscheen vermoedelijk half oktober 1934 in een oplage van 1500 exemplaren, met op de binnenflap lovende woorden van Greshoff: "Het zou mij niet verbazen, wanneer deze roman tot een groot succes geroepen wordt." Die voorspelling kwam uit, want Tsjip werd goed verkocht én goed besproken. De enige kritiek op de roman kwam van Menno ter Braak, maar dat kon voor Elsschot geen verrassing meer zijn.11


AdsM1

Manuscript "Achter de Schermen"

November 1934

AMVC-Letterenhuis, signatuur E 285 H 5372


Op 12 november 1934 meldde Elsschot aan Greshoff: "Ik ben weer bezig. Maar nog maar pas begonnen. 't Wordt iets voor ter Braak, du Perron e.c. Je herinnert je de inleiding tot Kaas? Iets in dien aard, maar veel langer en naar aanleiding van Tsjip. Ik ben benieuwd of het goed wordt."12 Acht dagen later was de tekst af, blijkens de datum die Elsschot onder de eerste versie van zijn tekst noteerde: "20/11/'34" (naderhand heeft hij de datum – abusievelijk? – doorgehaald toen hij het oorspronkelijke slot verving). De eerste versie van "Achter de Schermen" is een kladhandschrift, bestaande uit twintig geruite blocnoteblaadjes, die zijn beschreven met zwarte inkt en grijs en rood potlood. Het manuscript bevat talloze doorhalingen en toevoegingen in de lopende tekst en twee omvangrijkere uitbreidingen, die op aparte velletjes werden geschreven.13


AdsM2

Typoscript "Achter de Schermen"

November 1934

Particuliere collectie


De kladversie heeft Elsschot vervolgens overgenomen in een typoscript met doorslagen, dat hij ondertekende "Antwerpen, 22 November 1934".14 De getypte tekst vertoont tientallen wijzigingen ten opzichte van M1, zodat niet uitgesloten moet worden dat er een tussenversie is geweest. Niet alleen is er een ondertitel bijgekomen ("Naar aanleiding van de Opdracht aan Tsjip"), ook elders in de tekst zijn woorden en zinnen toegevoegd en geschrapt. Het meest opvallende verschil is de aanwezigheid van de toneelmetaforiek in M2, die in M1 nog vrijwel geheel ontbrak. In de getypte tekst heeft Elsschot vervolgens ook nog ruim twintig varianten aangebracht. Tevens voegde hij in deze fase de opdracht "Aan Jan van Nijlen" toe.15


AdsT1

Voorpublicatie "Achter de Schermen" in Groot Nederland

Januari 1935


Zodra "Achter de Schermen" voltooid was, heeft Elsschot het typoscript ervan aan Greshoff gestuurd ter publicatie in Groot Nederland, overeenkomstig zijn eerdere belofte dat Greshoff bij alles wat hij "gekakt" had de primeur zou krijgen.16 Greshoff heeft niet onmiddellijk iets van zich laten horen. Eind november schreef de ongeduldige Elsschot nog: "Indien die studie “Achter de schermen” niet geschikt is voor Gr. Nederland stuur ze mij dan maar terug", maar op 3 december 1934 had hij uitsluitsel: "Van “Achter de Schermen” ontving ik gaarne een proef om eventueel nog iets te kunnen verbeteren, als ik tenminste goed gelezen heb (dat het wél opgenomen wordt). [...] Het onderstreepte in Achter de Schermen dient cursief gezet. Niet in vetjes."17 Elsschot heeft inderdaad een drukproef ontvangen (deze bleef niet bewaard), want de tekst van de tijdschriftpublicatie vertoont een vijftal inhoudelijke verschillen ten opzichte van de typoscriptversie.18 "Achter de Schermen" werd, met ondertitel en opdracht aan Van Nijlen, gepubliceerd in de januari-aflevering 1935 van Groot Nederland.19


AdsM3

Correctie-exemplaar van de publicatie in Groot Nederland

Na januari 1935

Particuliere collectie


Van het januari-nummer van Groot Nederland bleef een exemplaar bewaard waarin Elsschot twee varianten heeft genoteerd. Vervolgens heeft hij hier niets mee gedaan, want de wijzigingen zijn niet in de tweede, met "Achter de Schermen" vermeerderde druk van Tsjip terechtgekomen. Een eveneens door Elsschot aangebrachte correctie (verbetering van de zetfout "niet" in "niets") is wel in de tweede druk terug te vinden, maar daar zal het correctie-exemplaar niet aan te pas zijn gekomen.20


OpdD2 AdsD1

Tsjip, tweede druk

Najaar 1936


Over de totstandkoming van de tweede druk van Tsjip zijn geen gegevens bekend. Elsschot heeft de herdruk niet aangegrepen om zijn tekst opnieuw onder handen te nemen: er zijn nauwelijks inhoudelijke varianten ten opzichte van de eerste druk, en de meeste daarvan moeten waarschijnlijk op het conto van de zetter worden geschreven. In het gehele boek zijn slechts vijftien verschillen die van Elsschot afkomstig (kunnen) zijn, waaronder een twijfelgeval als het schrappen (of wegvallen?) van "noch op haar slechten stoelgang" in de "Opdracht" en een evidente auteursvariant als de toevoeging van "En in de zaal evenmin" in "Achter de Schermen".21 Ook zal Elsschot zelf de ondertitel bij "Achter de Schermen" achterwege hebben gelaten.

De tweede druk van Tsjip verscheen vermoedelijk in het najaar van 1936 (de maand van verschijnen is niet bekend). In de fondscatalogus prees de uitgever "Achter de Schermen" speciaal aan als "een buitengewoon geestig hoofdstuk, dat een zeer goeden kijk geeft op de manier waarop Elsschot schrijft."


OpdD3 AdsD2

Tsjip, derde druk

Maart 1942


In 1940 verscheen De Leeuwentemmer, het vervolg op Tsjip, bestaande uit een reeks brieven waarin Laarmans aan zijn zoon Walter schrijft over het opgroeien van Tsjip, het stuklopen van het huwelijk tussen Adele en Bennek, hun strijd om het kind en de daaropvolgende ontvoering uit Polen. Al meteen na de verschijning van De Leeuwentemmer sprak Elsschot zijn intentie uit dat beide verhalen als "één boek" uitgegeven zouden moeten worden.22 Voordat het zover was, bracht Van Kampen eerst nog een afzonderlijke uitgave van Tsjip op de markt, ongetwijfeld om die titel te kunnen blijven leveren zolang De Leeuwentemmer niet was uitverkocht. De derde druk van Tsjip is tussen half december 1941 en begin maart 1942 vervaardigd. Als legger heeft een exemplaar van de eerste druk en de voorpublicatie van "Achter de Schermen" (AdsT) gediend, waardoor de enkele verschillen die de tweede druk bevatte dus weer ontbreken in de derde druk. In een paar varianten is de hand van Elsschot zichtbaar, wat wil zeggen dat hij een drukproef heeft gecorrigeerd.


OpdD4 AdsD3

Tsjip/De Leeuwentemmer, eerste druk

Mei 1943


De eerste gecombineerde uitgave van Tsjip/De Leeuwentemmer verscheen bij de Brusselse uitgeverij Manteau, waaraan Van Kampen onder druk van Elsschot een licentie had verleend om een betere verspreiding van zijn boeken in België te kunnen garanderen. Van Tsjip/De Leeuwentemmer had Angèle Manteau blijkbaar hooggespannen verwachtingen, want van meet af aan stond vast dat het een volksuitgave zou worden in een oplage van maar liefst vijftigduizend exemplaren. Omdat de uitgave niet in de eerste plaats bestemd was voor "fijnproevers" vroeg ze of in Tsjip de motto's bij de hoofdstukken konden vervallen. Na een kleine aarzeling ging Elsschot hiermee akkoord.23 Niet veel later stelde hij zelf voor om dan ook "Achter de Schermen" maar achterwege te laten ("Ik vrees dat de massa er geen letter van begrijpen zal"), maar daar wilde Manteau weer niet aan.24 Uit deze briefwisseling blijkt verder dat Elsschot twee drukproeven heeft ontvangen en dat beide proeven ook nog door een corrector van de uitgeverij zijn nagekeken, maar dat was alweer geen garantie voor een smetteloze tekst (met als meest verwarrende gevolg dat zoon Willem uit Tsjip in De Leeuwentemmer opduikt onder de naam Walter). Een fout in het slot van "Achter de Schermen" ("Bij 't herlezen komt het U voor…") ontdekte Elsschot te laat: toen het boek eind mei 1943 van de pers kwam wilde hij Angèle Manteau de hele oplage nog "met de pen" laten veranderen, maar die antwoordde wijselijk dat een deel van de oplage al bij de boekhandel lag. Volgens het rekensommetje dat ze eraan toevoegde zou het "90 dagen en 8 uur vergen om de gansche oplage in orde te brengen".25


OpdD5 AdsD4

Tsjip/De Leeuwentemmer, tweede druk

Maart/april 1944


Eind 1943 kon Van Kampen aan Elsschot melden dat hij een vergunning had om Tsjip/De Leeuwentemmer ook in Nederland uit te brengen: "Wij zijn reeds aan het zetten en stellen ons voor, dat een woordelijke herdruk van Manteau's uitgave uw goedkeuring wegdraagt. Al corrigeerende geniet ik weer eens van deze kostelijke boekjes!"26 Elsschot ging akkoord, maar wilde wel nog nadere informatie hebben over de financiële condities en vroeg vervolgens met een haperende typemachine ook aandacht voor de tekstuele accuratesse: "Wat nu de tekst betreft, na correctie door u zou ik, indien mogelijk, toch gaarne proeven krijgen, althans een revisieproef. Kan dan [sic] niet, verbeter dan zorgvuldig, want ik [sic] het boekje van Manteau staat, als ik mij goed herinner, één grove fout, maar ik weet niet meer op welke plaats. Vind ik ze terug dan bericht ik u nader."27 Vanwege het trage briefverkeer vond Van Kampen het zenden van proeven bezwaarlijk, maar hij beloofde de tekst nauwkeurig te corrigeren.28 Dat viel nog niet mee. De door Elsschot bedoelde fout in "Achter de Schermen" werd weliswaar hersteld, maar tegelijkertijd ontstonden er nieuwe fouten, ook grove: in twee gevallen viel een zinsdeel weg, met als gevolg de rare constructies "En nu zullen mijn klanten stikken in mijn geld" en "Want klinkt zij valsch dan schaam ik mij dood".

De tweede druk van Tsjip/De Leeuwentemmer verscheen in maart/april 1944, in een vermoedelijke oplage van rond de 6500 exemplaren.


OpdD6 AdsD5

Tsjip/De Leeuwentemmer, derde druk

Maart 1952


Pas in 1952 was de enorme voorraad van de eerste en tweede druk kennelijk genoeg geslonken dat Van Kampen een nieuwe druk van Tsjip/De Leeuwentemmer aandurfde.29 Over de voorbereidingen van deze herdruk, die in maart 1952 verscheen, is niets bekend. Uit de tekstvergelijking valt af te leiden dat Elsschot zich niet actief met de totstandkoming van de uitgave heeft bemoeid: van de in totaal circa zeventig verschillen die de derde druk ten opzichte van de tweede vertoont, zouden hooguit tien van hem afkomstig kunnen zijn.30 Waarschijnlijker is evenwel dat dergelijke veranderingen zijn aangebracht door de corrector, die nogal eigenzinnig te werk ging bij het omzetten van de tekst in de nieuwe spelling. Zo corrigeerde hij in "Achter de Schermen" de spelling "ontheiligd," in "ontheiligt," omdat hij kennelijk de samentrekking niet doorzag, en veranderde hij eveneens ten onrechte de zin "In ieder geval beteekent [...]" in "In ieder geval beteekent 't [...]"


OpdP1 AdsP1

Eerste drukproef voor het Verzameld werk

December 1956/januari 1957

Particuliere collectie


De laatste door Elsschot geautoriseerde druk van Tsjip/De Leeuwentemmer is de opname van de roman in het Verzameld werk, dat in maart 1957 ter gelegenheid van de vijfenzeventigste verjaardag van de auteur verscheen. Het plan voor deze uitgave was reeds in mei 1956 door Van Kampen aan de schrijver voorgelegd, en vanaf dat moment heeft Elsschot zich intensief met de totstandkoming van het boek bemoeid. Ook heeft hij de drukproeven van de uitgave zelf gecorrigeerd. In de eerste proef, die alleen van Tsjip bewaard bleef (gedateerd 29 december 1956), bracht hij met name in "Achter de Schermen" een aantal woordvarianten aan en veranderde hij de ondertitel ervan: "Ontleding van de inleiding tot Tsjip". Elsschot stuurde de proef op 10 januari 1957 aan de uitgever terug met het verzoek het geheel nog eens "door iemand van uw staf te laten herlezen", omdat hij in De Leeuwentemmer de naam "Willem" in "Walter" had veranderd maar niet instond voor "eventueel over het hoofd geziene Willems".31 Dat kon aardig kloppen: een maand later (de proef was zoekgeraakt) maakte de uitgever Elsschot erop attent dat hij wel de "Willem" uit De Leeuwentemmer had omgedoopt in "Walter", maar niet die uit Tsjip.32


OpdP2 AdsP2

Tweede drukproef voor het Verzameld werk

Februari 1957

Particuliere collectie


De naamkwestie was voor Elsschot aanleiding om een nieuwe proef te eisen, "om te controleren dat geen enkele Willem aan uw aandacht ontsnapt is". De dubbele controle van de revisieproef was op dit punt doeltreffend, maar kon niet verhinderen dat er nog verschillende schoonheidsfoutjes in de tekst zouden blijven staan, al bleven de "Opdracht" en "Achter de Schermen" ditmaal redelijk gespaard.33


OpdD7 AdsD6

Verzameld werk, eerste druk

Maart 1957


Reeds vóór de verschijning van de eerste oplage van het Verzameld werk in maart 1957 – die door een verkeerde calculatie uit 4530 exemplaren in plaats van de geplande 5000 exemplaren bestond – had Van Kampen besloten een tweede oplage (van 6800 exemplaren) te maken, die in juli 1957 verscheen. Vanwege het enorme verkoopsucces bracht de uitgever twee maanden later, in september, een derde oplage op de markt (4380 exemplaren).34 Van de in totaal 15710 exemplaren waren er aan het einde van het jaar nog 6200 exemplaren over. Aangezien deze voorraad naar de inschatting van Van Kampen groot genoeg was voor de eerstvolgende jaren, kon het zetsel van het Verzameld werk worden gedistribueerd.35 Een nieuwe druk van het Verzameld werk verscheen in oktober 1960, een paar maanden na het overlijden van Elsschot.




Noten

1 Het onderstaande overzicht is, in gewijzigde vorm, ontleend aan Willem Elsschot, Tsjip/De Leeuwentemmer. Bezorgd door Peter de Bruijn, m.m.v. Wieneke 't Hoen en Lily Hunter. Amsterdam, 2003 (Volledig werk 6). In het vervolg aangehaald als VW 6.

2 Willem Elsschot, Brieven. Bezorgd door Vic van de Reijt m.m.v. Lidewijde Paris. Amsterdam, 1993, p. 181. In het vervolg aangehaald als Brieven.

3 Ongedateerde brief, [± mei 1934] (Brieven, p. 186), zie ook de inleiding. De gestuurde versie is een doorslag, bestaande uit drie bladen, met één correctie in zwarte inkt.

4 Brief aan Menno ter Braak, 20 april 1934 (Brieven, p. 179). Zie uitgebreider – ook voor de kritiek die Tsjip in katholieke kring oogstte – VW 6, p. 204-205 en p. 210-211.

5 Sindsdien wordt het ook bij de doorslag van Tsjip bewaard in het AMVC-Letterenhuis, met de gestempelde datum van inschrijving: "3.12.1934" (zie voor een beschrijving van de doorslag VW 6, p. 208-209). Naast andere sporen van gebruik (bijvoorbeeld gaten van de zethaak) bewijst de volgende notitie (op blad 24 van de doorslag) dat deze bron als kopij heeft gediend: "Forum. Met het gisteren gezonden gedeelte in 4 keer te zetten."

6 In de doorslag was Tsjip aanvankelijk opgedragen aan Ary Delen (zie VW 6, p. 209).

7 Zie VW 6, p. 212-213.

8 In Forum 3 (1934), afl. 7 (juli), p. 640-649, afl. 8 (augustus), p. 704-722, afl. 9 (september), p. 860-884, afl. 10 (oktober), p. 913-920 en afl. 11 (november), p. 1097-1106.

9 In totaal bevat de versie-Forum van "Tsjip" zo'n veertig spelling- en interpunctievarianten, die door de redactie of een corrector kunnen zijn aangebracht.

10 Zie uitgebreider VW 6, p. 213-214.

11 Zie de inleiding en VW 6, p. 215-216. Een overzicht van de receptie is ook te vinden op p. 25-32 van Koen Rymenants, "Elsschot en de Forumianen. Aspecten van de kritische receptie van zijn proza (1933-1939)." In: Spiegel der letteren 42 (2000), p. 19-48.

12 Brieven, p. 194. Zie ook de inleiding.

13 De bladen zijn genummerd 1-18; de later ingevoegde vellen kregen een extensie: "3a" en "6a". Elsschot schonk het manuscript op 19 december 1934 aan het AMVC (Brieven, p. 204; vergelijk de gestempelde datum van inschrijving op het eerste blad: "20.12.1934").

14 Van het typoscript is alleen een doorslag bewaard (particuliere collectie), bestaande uit vijftien genummerde bladen en gecorrigeerd in zwarte inkt, grijs, rood en blauw potlood.

15 Zie voor een mogelijke aanleiding voor deze opdracht de inleiding. Ter gelegenheid van de vijftigste verjaardag van Van Nijlen stuurde Elsschot hem "als souvenir" een exemplaar van Tsjip (10 november 1934, Brieven, p. 193-194). Begin januari 1934 had Van Nijlen de voorlezing van Tsjip bijgewoond (VW 6, p. 204).

16 Zie Brieven, p. 139 en p. 141.

17 Zie Brieven, p. 196-197.

18 Overige verschillen betreffen typografie en interpunctie. Mogelijk heeft een ander exemplaar van het typoscript als kopij gediend, want AdsM2 bevat geen sporen van gebruik.

19 Groot Nederland 33 (1935), afl. 1 (januari), p. 61-72. Per ingang van de jaargang 1934 maakte Van Nijlen deel uit van de redactie van het tijdschrift.

20 Het exemplaar is afkomstig uit Elsschots archief en bevindt zich thans in particulier bezit. Op het omslag noteerde Elsschot rechtsboven in potlood: "Achter de Schermen".

21 De overige verschillen in Tsjip betreffen voornamelijk spelling, typografie en interpunctie en zetfouten als "Benek", "trosch" ("trotsch") en "ontknoopig".

22 Brief aan Adries Kaas, 29 oktober 1940 (Brieven, p. 401). De ontstaans- en publicatiegeschiedenis van De Leeuwentemmer blijft hier vanzelfsprekend verder buiten beschouwing (zie VW 6, p. 221-233).

23 Zie Brieven, p. 476-477 en p. 481-483. Manteau vreesde ook dat de citaten van Greshoff op problemen zouden stuiten bij de censuur, die met name in Nederland streng was. De motto's zijn afgedrukt in VW 6, p. 276-277.

24 Brieven van respectievelijk 11 en 12 maart 1943 (Brieven, p. 494-495).

25 Brieven van 17 en 20 mei 1943 (Brieven, p. 504). Van Manteau's belofte om de fout in het zetsel te herstellen voordat de rest van de oplage gedrukt werd, kwam niets terecht (zie VW 6, p. 235-236).

26 Brief, particuliere collectie.

27 Brief, 20 november 1943, particuliere collectie.

28 Brief, 30 november 1943, particuliere collectie.

29 In 1947 had Van Kampen de resterende 7800 exemplaren van de Manteau-uitgave overgenomen, waarover nog een financieel conflict tussen de uitgever en Elsschot ontstond (zie VW 6, p. 238-239).

30 Zie VW 6, p. 239.

31 Brief, particuliere collectie (zie VW 6, p. 240).

32 Brief, particuliere collectie.

33 Zie VW 6, p. 242. De proef is gedateerd 20 februari 1957; op het eerste blad staat: "S.v.p. omgaand fiat voor afdrukken!" Het overgeleverde exemplaar, afkomstig uit Elsschots archief, is ongecorrigeerd.

34 De nieuwe oplagen worden overigens ten onrechte aangeduid als tweede en derde druk: het zijn ongewijzigde oplagen, vervaardigd van het staand zetsel van de eerste druk.

35 In 1958 gaf Van Kampen Tsjip/De Leeuwentemmer ook nog afzonderlijk uit, in een uitgave die wordt aangeduid als de tiende druk van Tsjip, respectievelijk de achtste druk van De Leeuwentemmer. In werkelijkheid gaat het om een nieuwe "gedeeltelijke" oplage van het Verzameld werk: de tekst is gedrukt van hetzelfde zetsel, alleen de titelpagina en paginering werden aangepast.